थोडक्यात सांगायचे तर, क्रिप्टोकरन्सी हे एक प्रकारचे डिजिटल किंवा आभासी चलन (Digital or Virtual Currency) आहे.
जसे आपल्याकडे व्यवहारासाठी रुपये (₹), अमेरिकेत डॉलर ($) किंवा युरोपमध्ये युरो (€) असतात, तसेच हे इंटरनेटच्या जगात वापरले जाणारे पैसे आहेत.
परंतु, सामान्य पैशांपेक्षा हे चलन खूप वेगळे आहे. त्याचे मुख्य वैशिष्ट्ये खालीलप्रमाणे आहेत:
१. हे डिजिटल आहे (It’s Digital): क्रिप्टोकरन्सीला भौतिक स्वरूप नसते. म्हणजे आपल्या खिशात असलेल्या ५०० रुपयांच्या नोटेसारखी किंवा १० रुपयांच्या नाण्यासारखी क्रिप्टोकरन्सी तुम्ही हाताने स्पर्श करू शकत नाही. हे फक्त संगणक किंवा मोबाईलवरील डिजिटल वॉलेटमध्ये (online wallet) अस्तित्वात असते.
२. सरकार किंवा बँकेचे नियंत्रण नसते (Decentralized): हा सर्वात मोठा फरक आहे. भारतीय रुपयावर ‘रिझर्व्ह बँक ऑफ इंडिया’ (RBI) आणि भारत सरकारचे नियंत्रण असते. ते किती नोटा छापायच्या हे ठरवतात. पण, क्रिप्टोकरन्सीवर जगातील कोणत्याही देशाच्या सरकारचे किंवा कोणत्याही मध्यवर्ती बँकेचे नियंत्रण नसते. ही एक विकेंद्रीकृत (Decentralized) व्यवस्था आहे, जी संगणकांच्या नेटवर्कद्वारे चालवली जाते.
३. ब्लॉकचेन तंत्रज्ञान (Blockchain Technology): क्रिप्टोकरन्सीचे सर्व व्यवहार एका विशेष डिजिटल वहीत नोंदवले जातात, ज्याला ‘ब्लॉकचेन’ म्हणतात. ही एक अशी साखळी आहे जिथे प्रत्येक व्यवहाराची नोंद सुरक्षितपणे आणि पारदर्शकपणे ठेवली जाते. एकदा नोंद झालेला व्यवहार बदलणे किंवा नष्ट करणे जवळजवळ अशक्य असते.
४. सुरक्षितता (Cryptography): या चलनाचे नाव ‘क्रिप्टो’-करन्सी पडण्याचे कारण म्हणजे, त्याचे व्यवहार सुरक्षित ठेवण्यासाठी ‘क्रिप्टोग्राफी’ (Cryptography) नावाच्या अत्यंत क्लिष्ट गणितीय तंत्रज्ञानाचा वापर केला जातो. यामुळे हे व्यवहार हॅक करणे खूप कठीण होते.
उदाहरणे:
- बिटकॉइन (Bitcoin – BTC): ही जगातील पहिली आणि सर्वात प्रसिद्ध क्रिप्टोकरन्सी आहे. २००९ मध्ये याची सुरुवात झाली.
- इथेरियम (Ethereum – ETH)
- डोगecoin (Dogecoin – DOGE)
लोक क्रिप्टोकरन्सीचा वापर कशासाठी करतात?
- गुंतवणूक (Investment): सध्या बहुतेक लोक क्रिप्टोकरन्सीचा वापर शेअर मार्केट किंवा सोन्याप्रमाणे गुंतवणुकीसाठी करतात. कमी किमतीत खरेदी करून किंमत वाढल्यावर विकून नफा कमवण्याचा त्यांचा उद्देश असतो.
- ऑनलाइन व्यवहार: काही आंतरराष्ट्रीय स्तरावरील ऑनलाइन खरेदीसाठी याचा वापर केला जाऊ शकतो.
महत्वाची टीप (धोका): क्रिप्टोकरन्सीच्या किमती खूप अस्थिर (Volatile) असतात. म्हणजे एकाच दिवसात त्यांची किंमत खूप जास्त वाढू शकते किंवा खूप खाली येऊ शकते. त्यामुळे यात पैसे गुंतवणे अत्यंत जोखमीचे (Risky) मानले जाते.
